De seguro, era inverno cando naceu, tres anos  antes xa nacera un irmán;  fermosa nena, dixeron as veciñas,  coa súa cariña de boneca,   grosos beizos pra mellor prender o pequeno pezón da amante teta que a mantiña, as manciñas pequenas prendían no cabelo da nai que colgaba ata o ombreiro, era inverno e facía frío, pero a calor do fogar, mais o amor dunha familia,  mantíñana na xusta temperatura.

Isto pensaba eu, escoitando a lonxana e triste historia, que con pausado acento, nos ía relatando esta prima da miña compañeira. E pasaron os anos,  trece contaba cando a nai comezou a se atopar mal, chamaron ó cura que lle administrou os sacramentos esperando o milagre tan necesario, poucos anos facía que os abandonara o pai, unha gripe traidora levárao pra sempre. Non chegou o milagre, foi perdendo folgos ata quedar murchiña, case seca coma aquel inverno, ata que se foi. Quizá,   loitou por fuxir deste mundo  e atoparse co  compañeiro que quería e votaba en falta, e foise con el. Quizá pensou que xa non a necesitaban, que trece e dezaseis anos eran dabondo pra sobrevivir naquel pobo agochado por a enorme montaña, lonxe de calquera lugar. Quizá rezou por non ter que abandonar aos seus meniños, ou que o seu cuñado os acollería como fillos, quen sabe.

Trabucouse, houberon de loitar contra a fame, contra a falla da experiencia  que separa aos nenos dos maiores, contra a soidade dunha casa valeira onde cada recuncho ten sabor á nai, contra a impotencia das inxustizas que houberon de aturar por non ser grandes, quizá, pra redimir un pecado, o de ter perdido o mellor que tiñan,á nai.

É pasaron os días, e os anos, e foron collendo a experiencia necesaria pra sobrevivir nun duro medio, e ata conseguiron esquecer a dor   e tratar de ti á soidade, e viñeron os primeiros amores. Namentres, a vella enciclopedia máis as poucas clases ás que puideron asistir, foron ensinándolles o necesario pra comprender o mundo que habitaban, dando resposta a tantos porqués, preparándoos pra única vida posible naquel lugar, lugar que ela, a nena das pequenas mans, nunca abandonaría.

Setenta e sete anos contaba  á sazón , a experiencia, xunto á herdanza  da longa familia, déralle aquel carácter repousado, tranquilo, que irradiaba paz en cada palabra que ía dicindo; e así nos foi narrando á compañeira  e a min  a súa odisea, sen ningún rancor, agradecendo cada axuda recibida dalgunha veciña que nalgún momento lle deu un consello. Escoitándoa, fun imaxinado cada día dos longos anos ata chegar alí, a aquel comedor onde os alimentos repousaban,  cada bagoa vertida nos custosos camiños de pedra, despois, acompañándonos ata o coche que deixáramos baixo a sombra dos centenarios castaños, falounos das fillas, dos netos que algunha vez os viñan visitar, das familias que había sesenta anos que non vía, porque houberon partir cara ó Brasil,  e que tanto lle gustaría abrazar.